Eternit od kiedy stosujemy go w Polsce?

Eternit jest stosowany w Polsce od początku XX wieku, przy czym pierwszą fabrykę „Eternit” uruchomiono w Lublinie w drugiej dekadzie XX wieku, a inne źródło wskazuje start produkcji w 1924 roku w Chrzanowie [1][2]. Na szeroką skalę materiał ten zaczęto wykorzystywać od lat 60., a intensywne użycie trwało do końca lat 90. [3][4]. Produkcję płyt azbestowo-cementowych zakończono 28 września 1998 r., a od 28 marca 1999 r. obowiązuje zakaz obrotu azbestem i wyrobami zawierającymi azbest [5][3]. Dziś wciąż zalegają miliony ton wyrobów z azbestem, a ich usuwanie przebiega w ramach programów publicznych [6][7][8][9].

Czym jest eternit?

Eternit to potoczna nazwa wyrobów cementowo-azbestowych, przede wszystkim płyt dachowych i elewacyjnych, które powstawały z mieszanki cementu i włókien azbestowych [3][4][10][2]. Nie jest to synonim azbestu, ponieważ azbest to włóknisty minerał, a eternit to gotowy wyrób z jego dodatkiem [3][2].

Popularność materiał zawdzięczał niskiej cenie, wysokiej trwałości, odporności na ogień oraz warunki atmosferyczne, co przekładało się na szerokie zastosowanie w budownictwie jako pokrycia dachowe i elementy elewacyjne, najczęściej w formie płyt falistych i płaskich [4][10][2].

Od kiedy stosujemy eternit w Polsce?

Początki wykorzystania w Polsce sięgają pierwszych dekad XX wieku. Według jednego źródła pierwsza fabryka „Eternit” działała w Lublinie już w drugiej dekadzie XX wieku, natomiast inne opracowanie datuje uruchomienie produkcji na 1924 rok w Chrzanowie [1][2].

Od kiedy materiał stał się powszechny, wiązało się to z rozwojem dużych zakładów wyrobów azbestowo-cementowych w latach 60., co zapoczątkowało masowe stosowanie na dachach i elewacjach [3]. W praktyce intensywne użytkowanie trwało od lat 60. do końca lat 90., co oznacza, że budynki z tego okresu mają najwyższe prawdopodobieństwo zawierania takich okładzin [3][4].

Skalę ówczesnego zapotrzebowania ilustruje napływ surowca. W latach 1945–1998 do kraju wwieziono około 2 mln ton azbestu, z czego blisko 80 procent wykorzystano właśnie w wyrobach budowlanych, w tym w płytach dachowych i elewacyjnych [10].

Dlaczego eternit był tak popularny i gdzie go stosowano?

Dominującą pozycję rynkową zawdzięczał kombinacji ceny, trwałości i właściwości użytkowych. Materiał był tani i odporny na ogień oraz niekorzystne warunki atmosferyczne, co czyniło go atrakcyjnym dla szerokiego spektrum inwestycji w budownictwie [10][2].

Zastosowania koncentrowały się na pokryciach dachowych i elementach elewacyjnych, wykonywanych głównie z płyt falistych i płaskich. Kluczowe komponenty tych wyrobów to cement i włókna azbestowe, które wzmacniały strukturę materiału [4][10][2].

Dlaczego zaprzestano produkcji i obrotu?

W Polsce produkcję płyt azbestowo-cementowych zakończono 28 września 1998 r., natomiast od 28 marca 1999 r. obowiązuje zakaz obrotu azbestem i wyrobami zawierającymi azbest. Podstawą zmian była ustawa z 19 czerwca 1997 r., która wprowadziła ograniczenia i docelowe wycofywanie tych materiałów z rynku [5][3].

Warto podkreślić, że „wyrób zawierający azbest” to kategoria szersza niż sam eternit, obejmująca różne materiały i zastosowania. Stąd programy publiczne dotyczą nie tylko klasycznych płyt dachowych, ale całego spektrum wyrobów, w których wykorzystano włókna azbestowe [5][6].

Po wejściu zakazów rozpoczął się proces wycofywania z rynku, a następnie sukcesywnego demontażu i kierowania odpadów do unieszkodliwienia. Działania te mają charakter długofalowy i są realizowane w trybie programów środowiskowych i samorządowych [5][8].

Jaka jest dziś skala pozostałych wyrobów w Polsce?

Kontrole NIK wskazują, że według stanu na 20 kwietnia 2022 r. tylko w pięciu województwach zinwentaryzowano prawie 4,4 mln ton wyrobów zawierających azbest. Z tego unieszkodliwiono niespełna 660 tys. ton, a około 3,7 mln ton pozostawało do usunięcia [8][9].

W ujęciu krajowym inne dane podają, że z blisko 8,5 mln ton zinwentaryzowanych wyrobów zawierających azbest unieszkodliwiono 1411,5 tys. ton. Tempo prac jest zatem niewystarczające wobec rozmiarów problemu [6][7].

Szacowane średnie roczne tempo usuwania na poziomie około 110 tys. ton pokazuje, jak długi jest to proces. Dodatkowo pojawiają się szacunki, że krajowe pozostałości wyrobów azbestowych mogą sięgać nawet około 15 mln ton, co potwierdza skalę i wieloletnią perspektywę działań [2].

Postęp zależy wprost od kompletnej inwentaryzacji i stabilnego finansowania, które warunkują szybkość demontażu, transportu i składowania odpadów niebezpiecznych [6][8].

Jak wygląda bezpieczne usuwanie i co decyduje o ryzyku?

Procedura usuwania obejmuje kilka etapów: inwentaryzację, demontaż, odpowiednio zabezpieczony transport, składowanie oraz ostateczne unieszkodliwianie odpadów. Jest to proces rozłożony na lata, realizowany zgodnie z przepisami dotyczącymi odpadów niebezpiecznych i nadzorowany w ramach programów publicznych [6][7][8].

Z perspektywy bezpieczeństwa kluczowy jest stan techniczny wyrobu. Pokrycia nieuszkodzone i niepylące stanowią mniejsze ryzyko niż elementy kruche, pęknięte lub uszkodzone, w których może dochodzić do uwalniania włókien do powietrza. Dlatego właściwe postępowanie podczas demontażu i ograniczenie pylenia ma zasadnicze znaczenie dla ochrony zdrowia i środowiska [2].

Co odróżnia eternit od azbestu?

Azbest jest surowcem mineralnym o strukturze włóknistej, natomiast eternit to wytworzony z niego wyrób budowlany, zazwyczaj mieszanka cementu i włókien azbestowych. Różnica ta ma znaczenie praktyczne, ponieważ regulacje i programy obejmują szeroką kategorię „wyrobów zawierających azbest”, a nie wyłącznie klasyczne płyty eternitowe [5][6][3][2].

Najważniejsze daty i fakty, które warto zapamiętać

Od kiedy stosujemy go w Polsce: początki w pierwszych dekadach XX wieku, pierwsza fabryka w Lublinie według jednego źródła, start produkcji w 1924 r. w Chrzanowie według innego. Masowe użycie od lat 60. do końca lat 90. [1][2][3][4].

Zamknięcie produkcji i zakazy: koniec produkcji 28.09.1998 r., zakaz obrotu od 28.03.1999 r., podstawa prawna w ustawie z 19 czerwca 1997 r. [5][3].

Skala materiału: 2 mln ton azbestu wwiezionych do kraju w latach 1945–1998, około 80 procent zużytych w wyrobach budowlanych [10].

Stan obecny: zinwentaryzowane miliony ton, z czego jedynie część unieszkodliwiona. W pięciu województwach prawie 4,4 mln ton, z czego unieszkodliwiono poniżej 660 tys. ton, w skali kraju blisko 8,5 mln ton zinwentaryzowanych i 1411,5 tys. ton unieszkodliwionych. Dalsze tempo usuwania około 110 tys. ton rocznie, szacunki pozostałości sięgające około 15 mln ton. Postęp zależny od inwentaryzacji i finansowania [8][9][6][7][2].